خانه
گاما

متن درس علوم و فنون ادبی (2) کلاس یازدهم رشته انسانی و معارف

درس 8: پایه های آوایی همسان (2)

بازدید80/5 K
تاریخ بروزرسانی1400/12/5

آموختیم که برای درک پایه‌های آوایی شعر، هجاها یا نشانه‌های هجایی را به دسته‌هایی منظّم برش می‌زنیم. یا با خط عمودی، مرز هر دسته از هجاها را مشخّص می‌کنیم. پس از تشخیص و درک پایه‌های آوایی شعر، برای، درک بهتر نظم پایه‌های آوایی، «وزن واژه» هر پایه را مشخّص می‌کنیم. نکتهٔ مهم در این دسته‌بندی هجاها، نوع نظم آنها است. در درس گذشته با دو نمونه از پایه‌های آوایی همسان، آشنا شدیم. اکنون، دیگر وزن‌های همسان را فرا می‌گیریم.

غمش در نهان خانه‌ٔ دل نشیند

به نازی که لیلی به محمل نشیند

طبیب اصفهانی

غَـ مَش دَر نَـ هان خا نِ یِ دِل نِـ شی نَد
بِـ نا زی کِ لِیـ لی بِـ مَحـ مِل نِـ شی نَد

پس از خوانش درست بیت، و درک موسیقی آن، مرز پایه‌های آوایی آن را مشخّص کرده‌ایم. هر مصراع این بیت از چهارپایهٔ همسان تشکیل شده است. وزن این بیت «فعولن» (ت تن تن) است. برای اینکه نظم هجاها را بهتر نشان دهیم، نشانه‌های هجایی هر پایه را مشخّص می‌کنیم.

پایه‌های آوایی غَـ مَش دَر نَـ هان خا نِ یِ دِل نِـ شی نَد
بِـ نا زی کِ لِیـ لی بِـ مَحـ مِل نِـ شی نَد
وزن فعولن فعولن فعولن فعولن
نشانه‌های هجایی U - - U - - U - - U - -

به بُرش پایه‌های آوایی و نشانه‌های هجایی، بیت زیر، توجّه کنید:

خدایا به خواری مران از درم

که صورت نبندد دری دیگرم

سعدی

پایه‌های آوایی خُـ دا یا بِـ خا ری مَـ را نَز دَ رم
کِـ صو رَت نَـ بَنـ دَد دَ ری دی گَـ رَم
وزن فعولن فعولن فعولن فعولن
نشانه‌های هجایی U - - U - - U - - U - -

نظم و چینش هجاهای این بیت در هر پایه، با نمونهٔ قبلی یکسان است؛ هر دو بیت با یک آهنگ و وزن سروده شده‌اند و هجاهای کوتاه و بلند آنها به صورت یکسان از پی هم، آمده‌اند؛ امّا تعداد هجاهای پایه‌ٔ چهارم این دو بیت با هم تفاوت دارند. به بیان دقیق‌تر، «وزن» این بیت نیز «فعولن فعولن فعولن فعل» است، در این بیت یک هجا از پایهٔ آخر حذف شده است.

بنابراین در هریک از این وزن‌های همسان، ممکن است یک هجا یا بیشتر از پایان آن حذف شود؛ گاهی هم یک پایه، به صورت کامل حذف می‌شود؛ یعنی هر مصراع، به جای چهار پایه، سه پایه دارد. اکنون به پایه‌های آوایی این بیت دقّت کنید:

گر جان عاشق دم زند، آتش در این عالم زند

وین عالم بی اصل را، چون ذرّه‌ها بر هم زند

مولوی

گَر جا نِ عا شِق دَم زَ نَد آ تَش دَ رین عا لَم زَ نَد
وین عا لَ مِ بی اَصـ ل را چُن ذر رِ ها بَر هَم زَ نَد

هر مصراع این بیت، از چهار پایهٔ همسان تشکیل شده است. به بیان دیگر، هر مصراع را به بخش‌ها و پایه‌های تکراری و منظّم چهارهجایی دارد. وزن هر مصرع این بیت از چهار وزن واژه «مستفعلن» (تن تن ت تن) تشکیل شده است.

برش پایه‌های آوایی و نشانه‌های هجایی بیت، به شکل زیر است:

پایه‌های آوایی گَر جا نِ عا شِق دَم زَ نَد آ تَش دَ رین عا لَم زَ نَد
وین عا لَ مِ بی اَصـ ل را چُن ذر رِ ها بَر هَم زَ نَد
وزن مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن
نشانه‌های هجایی - - U - - - U - - - U - - - U -

افزون بر آنچه تاکنون از اوزان همسان، گفته‌ایم، پایه‌های آوایی همسان دیگری در وزن شعر فارسی وجود دارد؛ برای نمونه به نظم هجاها و پایه‌های همسان این بیت، توجّه کنید:

یار شدم یار شدم با غم تو یار شدم

تا که رسیدم بر تو، از همه بیزار شدم

مولوی

پایه‌های آوایی یا ر شُـ دَم یا ر شُـ دَم با غَ مِ تُ یا ر شُ دَم
تا کِ رِ سی دَم بَ رِ تُ از هَ م بی زا ر شُـ دَم
وزن مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن
نشانه‌های هجایی - U U - - U U - - U U - - U U -

تقسیم هجاهای این بیت، به دسته‌های چهارتایی نظمی همسان ایجاد می‌کند. وزن هر مصرع این بیت از چهار وزن واژۀ «مفتعلن» (تن ت ت تن) تشکیل شده است.

به شعر زیر، دقّت کنید.

ای نفس خرّم باد صبا

از بر یار آمده‌ای، مرحبا

سعدی

پایه‌های آوایی اِی نَـ فَـ سِ خُر رَ مِ با دِ صَـ با
اَز بَـ رِ یا را مَـ دِ ای مَر حَـ با
وزن مفتعلن مفتعلن مفتعل (فاعلن)
نشانه‌های هجایی - U U - - U U - - U -

بیت زیر از پایه‌های آوایی همسان تشکیل شده است؛ امّا چینش نشانه‌های هجایی آن متفاوت است؛ همین موضوع سبب می‌شود که «وزن واژهٔ» دیگری پدید آید. این «وزن واژه»، «فعلاتن» (ت ت تن تن) است.

تو حکیمی تو عظیمی تو کریمی تو رحیمی

تو نماینده‌ٔ فضلی تو سزاوار ثنایی

سنایی غزنوی

پایه‌های آوایی تُـ حَـ کی می تُ عَـ ظی می تُ کَـ ری می تُ رَ حی می
تُ نَـ ما یَنـ دِ یِ فَضـ لی تُ سِـ زا وا رِ ثَ نایی
وزن فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن
نشانه‌های هجایی U U - - U U - - U U - - U U - -

خود ارزیابی (صفحه 67 تا 70 کتاب درسی)

 

1- بیت‌های زیر را متناسب با پایه‌های آوایی تفکیک کنید، سپس وزن واژه و نشانه‌های هجایی هر یک را در خانه‌ها، جای دهید:

الف)

بخندد همی باغ چون روی دلبر

ببوید همی خاک چون مشک اذفر

رودکی

پایه‌های آوایی بِـ خَن دَد هَـ می با غ چُن رو یِ دِل بَر
بِ بو یَد هَـ می خا ک چُن مُشـ کِ اَذ فَر
وزن فعولن فعولن فعولن فعولن
نشانه‌های هجایی U - - U - - U - - U - -

ب)

هین سخن تازه بگو تا دو جهان تازه شود

وارهد از حدّ جهان، بی حد و اندازه شود

مولوی

پایه‌های آوایی هین سُ خَ نِ تا زِ بِ گو تا دُ جَ هان تا زِ شَ وَد
وا رَ هَـ دَز حَد دِ جَ هان بی حَ دُ اَن دا زِ شَ وَد
وزن مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن
نشانه‌های هجایی - U U - - U U - - U U - - U U -

نکته: ممکن است در برخی از پایه‌های آوایی، بنابر ضرورت شعری، کشیدگی هجاها یکسان نباشد.

پ)

دریادلان راه سفر در پیش دارند

پا در رکاب راهوار خویش دارند

حمید سبزواری

پایه‌های آوایی دَر یا دِ لان را هِ سَ فَر دَر پیـ ش دا رَند
پا دَر رِ کا بِـ را ه وا رِ خیـ ش دا رَند
وزن مستفعلن مستفعلن مستفعلن فع
نشانه‌های هجایی - - U - - - U - - - U - -

ت)

سوزد مرا سازد مرا در آتش اندازد مرا

وز من رها سازد مرا بیگانه از خویشم کند

رهی معیری

پایه‌های آوایی سو زَد مَ را سا زَد مَ را دَر آ تَ شَن دا زَد مَ را
وَز مَن رَها سا زَد مَ را بی گا نِ اَز خی شَم کُ نَد
وزن مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن
نشانه‌های هجایی - - U - - - U - - - U - - - U -

ث)

ای به ازل بوده و نابوده ما

وی به ابد زنده و فرسوده ما

نظامی گنجوی

پایه‌های آوایی اِی بِـ اَ زَل بو دِ وُ نا بو دِ ما
وِی بِـ اَ بَد زِن دِ وُ فَر سو دِ ما
وزن مفتعلن مفتعلن فاعلن
نشانه‌های هجایی - U U - - U U - - U -

ج)

سعادت به بخشایش داور است

نه در چنگ و بازوی زورآور است

سعدی

پایه‌های آوایی سَ عا دَت بِـ بَخ شا یِـ شِ دا وَ رَست
نَ دَر چَن گُ با زو یِ زو را وَ رَست
وزن فعولن فعولن فعولن فعل
نشانه‌های هجایی U - - U - - U - - U -

چ)

جرمی ندارم بیش از این کز جان وفادارم تو را

ور قصد آزارم کنی، هرگز نیازارم تو را

انوری

پایه‌های آوایی جُر می نَ دا رَم بی شَ زین کَز جان وَ فا دا رَم تُ را
وَر قَص دِ آ زا رَم کُـ ـنی هَر گِز نَ یا زا رَم تُ را
وزن مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن
نشانه‌های هجایی - - U - - - U - - - U - - - U -

ح)

نظر آوردم و بردم که وجودی به تو ماند

همه اسمند و تو جسمی همه جسمند و تو روحی

سعدی

پایه‌های آوایی نَ ظَ را وَر دَ مُ بُر دَم کِ وُ جو دی بِ تُ ما نَد
هَـ مِ اِس مَن دُ تُـ جِس می هَ مِ جِس مَن دُ تُ رو حی
وزن فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن
نشانه‌های هجایی U U - - U U - - U U - - U U - -

2- غزل زیر از کلیم کاشانی را بخوانید و موارد خواسته شده را پاسخ دهید:

گر تمنّای تو از خاطر ناشاد رود

داغ عشق تو گلی نیست که از یاد رود

نرود حسرت آن چاه زنخدان از دل

تشنه را آب محال است که از یاد رود

نتوان از سر او برد هوای شیرین

لشگر خسرو اگر بر سر فرهاد رود

کاش چون شمع همه سر شود اعضای کلیم

تا سراسر به ره عشق تو بر باد رود

الف) ویژگی‌های شعر کلیم را در آن مشخّص کنید.
خیال‌های رنگین و معانی نو از ویژگی‌های بارز شعر کلیم است که در این شعر نیز در قالب تصویرسازی نمایان است. چنانکه در بیت اول، عشق را چو نان داغی می‌داند و بلافاصله آن را همچون گلی فراموش ناشدنی به تصویر می‌کشد. بهره‌گیری از مضامینی شبیه به ضرب‌المثل، چنانکه در مصراع دوم از بیت دوم آمده است، تصویرسازی هنرمندانه وی در بیت پایانی نیز از ویژگی‌های برجستهٔ شعری اوست که سبب شده لقب «خلّاق‌المعانی ثانی» را به‌خود اختصاص دهد.

ب) یک مجاز در بیت سوم مشخّص کنید.
سر: مجاز فکر و ذهن است.
قرینه: هوا

درس 8: پایه های آوایی همسان (2)